THỜI KỲ CỦA CÁC TỔ PHỤ

(Khoảng 2100-1525 TCN)

Tiếng Gọi của Áp-ram 

   Với cuộc đời của Áp-ram, một chương mới trong lịch sử mối quan hệ của Đức Chúa Trời với nhân loại bắt đầu. Sự hiện diện của Đức Chúa Trời trong đời sống Áp-ram không dựa trên bất kỳ phẩm chất đặc biệt nào mà bản thân Áp-ram có thể sở hữu, mà đơn giản vì Đức Chúa Trời chọn ông là người mà qua đó Ngài sẽ ban phước cho toàn thể nhân loại.
   Áp-ram sống vào thời kỳ mà ở phần phía tây của Lưỡi liềm Màu mỡ, Đế chế Ai Cập đang ở thời kỳ hoàng kim dưới triều đại thứ XII. Ở phần phía đông của vùng lưỡi liềm, người Sumerian đã kiểm soát khu vực này từ thủ đô U-rơ của họ. Tuy nhiên, khoảng năm 1950 TCN, người Sumerian bị lật đổ bởi người Ê-la-mít, những người đến từ phía đông sông Tigris. Cuộc xâm lược của người Ê-la-mít gây ra sự hoang mang và hỗn loạn trong khu vực từng ổn định này đến nỗi các đoàn người từ sa mạc Ả Rập bị thu hút vào vùng đất màu mỡ hơn. Những người con cháu của Cham từ phương tây (hay còn gọi là người A-mô-rít) đã chiếm đóng vùng đất này một cách quyết định và thiết lập nhiều thủ đô, đáng chú ý nhất là Ma-ri trên sông Ê-phơ-rát phía bắc. Nền văn hóa A-mô-rít này sẽ phát triển cho đến khoảng năm 1700 TCN, khi nó bị chinh phục bởi vua Cham-mu-ra-bi của người Ba-by-lôn, người chủ yếu được nhớ đến vì bộ luật mang tên ông.
   Chính nền văn hóa A-mô-rít này mà Áp-ram có mối liên hệ chặt chẽ nhất khi ở Cha-ran. Tuy nhiên, bản thân Áp-ram là một người A-ram và là hậu duệ của Sem. Mặc dù các chi tiết còn mơ hồ, có vẻ như Áp-ram thuộc về một dân tộc không có cố định, không định cư, và bán du mục, lang thang giữa những người định cư để tìm kiếm thức ăn và nước cho đàn gia súc của họ. Theo như ghi chép trong sách Sáng thế ký, Áp-ram và bộ tộc của ông sẽ được thấy đi lang thang khắp Ca-na-an theo cách này.
   Tuy nhiên, cuộc đời của Áp-ram không chỉ đơn thuần là một câu chuyện lịch sử về một người A-ram Se-mi-tic lang thang khắp Ca-na-an. Đó là một cuộc đời sau này sẽ được ca ngợi như một tấm gương xuất sắc về đức tin nơi Đức Chúa Trời. Với người cha Tha-rê đã qua đời, và bản thân đã ở tuổi trung niên, Áp-ram được Đức Chúa Trời kêu gọi rời bỏ quê hương, bộ tộc, và gia đình của cha mình để hành trình 300 dặm đến một vùng đất mà ông hầu như không biết gì. Một khi Áp-ram đến vùng đất đó, Đức Chúa Trời hứa sẽ ban vùng đất này không phải cho Áp-ram mà cho con cháu của ông; và lời hứa này được đưa ra bất chấp việc vùng đất này đã có người Ca-na-an sinh sống. Tuy nhiên Áp-ram tin vào lời hứa của Đức Chúa Trời và tiếp tục thờ phượng Ngài. Theo ghi chép trong sách Sáng thế ký, có vẻ như Đức Chúa Trời đã kêu gọi Áp-ram từ trước đó, điều mà Kinh thánh khác chỉ ra đã xảy ra khi Áp-ram vẫn còn ở quê hương cũ. Nhưng ở đây Đức Chúa Trời tái khẳng định lời kêu gọi và giao ước bảy lời hứa cả cho Áp-ram và, thông qua ông, cho tất cả các dân tộc trên thế giới.

12 ¹ Vả, Đức Giê-hô-va có phán cùng Áp-ram rằng: Ngươi hãy ra khỏi quê-hương, vòng bà-con và nhà cha ngươi, mà đi đến xứ ta sẽ chỉ cho. ² Ta sẽ làm cho ngươi nên một dân lớn; ta sẽ ban phước cho ngươi, cùng làm nổi danh ngươi, và ngươi sẽ thành một nguồn phước. ³ Ta sẽ ban phước cho người nào chúc phước ngươi, rủa-sả kẻ nào rủa-sả ngươi; và các chi-tộc nơi thế-gian sẽ nhờ ngươi mà được phước.

⁴ Rồi, Áp-ram đi, theo như lời Đức Giê-hô-va đã phán dạy; Lót đồng đi với người. Khi Áp-ram ra khỏi Cha-ran, tuổi người được bảy mươi lăm. ⁵ Áp-ram dẫn Sa-rai, vợ mình, Lót, cháu mình, cả gia-tài đã thâu-góp, và các đầy-tớ đã được tại Cha-ran, từ đó ra, để đi đến xứ Ca-na-an; rồi, chúng đều đến xứ Ca-na-an. ⁶ Áp-ram trải qua xứ nầy, đến cây dẻ-bộp của Mô-rê, tại Si-chem. Vả, lúc đó, dân Ca-na-an ở tại xứ.

⁷ Đức Giê-hô-va hiện ra cùng Áp-ram mà phán rằng: Ta sẽ ban cho dòng-dõi ngươi đất nầy! Rồi tại đó Áp-ram lập một bàn-thờ cho Đức Giê-hô-va, là Đấng đã hiện đến cùng người.

⁸ Từ đó, người đi qua núi ở về phía đông Bê-tên, rồi đóng trại; phía tây có Bê-tên, phía đông có A-hi. Đoạn, người lập tại đó một bàn-thờ cho Đức Giê-hô-va và cầu-khẩn danh Ngài. ⁹ Kế sau, Áp-ram vừa đi vừa đóng trại lần lần đến nam-phương.

Áp-ram Tự Làm Ô Danh Mình Tại Ai Cập 

   Sau khi thấy Áp-ram là người có đức tin lớn, đã tin cậy Đức Chúa Trời đủ để đi đến một vùng đất xa lạ, thật đáng thất vọng khi biết rằng Áp-ram cũng có thể là người có những yếu đuối lớn về đạo đức. Sự thấu hiểu này đến từ một sự việc xảy ra ở Ai Cập, nơi Áp-ram sẽ đưa gia đình mình đến vì có nạn đói ở Ca-na-an. Ngay cả ở tuổi 65, vợ của Áp-ram là Sa-rai, đã hơn tuổi trung niên và vẫn còn xinh đẹp, đặc biệt là trong mắt người Ai Cập, những người sẽ bị thu hút bởi nước da sáng của Sa-rai. Vì sợ rằng đàn ông Ai Cập sẽ bị vẻ đẹp của bà thu hút đến mức giết ông để có được Sa-rai, Áp-ram yêu cầu Sa-rai giới thiệu mình là em gái của ông nếu cần thiết. Thật ra Sa-rai là em cùng cha khác mẹ với Áp-ram, vì cả hai có cùng một người cha. Nhưng việc yêu cầu Sa-rai tham gia vào một sự lừa dối có thể dẫn đến việc hy sinh danh dự của bà rõ ràng là dấu hiệu của sự yếu đuối trong tính cách của Áp-ram. Và việc Áp-ram không tin cậy Đức Chúa Trời để giải cứu ông khỏi bất kỳ rắc rối nào có thể xảy ra từ việc hoàn toàn trung thực cho thấy đức tin của Áp-ram vẫn còn là vấn đề đấu tranh cá nhân.

Áp-ram xuống xứ Ê-díp-tô

Sự Chia Ly của Áp-ram và Lót 

   Áp-ram đã làm ô danh mình ở Ai Cập, nhưng ông không định ở mãi trong thung lũng thất bại và sa ngã đạo đức này. Khi ông và cháu mình là Lót một lần nữa ra khỏi Ai Cập vào Ca-na-an, sự đổi mới về đạo đức trong tính cách của Áp-ram sẽ trở nên rõ ràng. Khi đất chăn nuôi trở nên khan hiếm và xảy ra xung đột giữa các người chăn bầy của họ, Áp-ram được đặt vào vị trí mà, với tư cách là trưởng tộc cao tuổi hơn, ông có thể khẳng định quyền của mình với bất kỳ vùng lãnh thổ nào ông có thể chọn. Tuy nhiên, thay vì tự khẳng định mình, Áp-ram cho Lót quyền chọn trước và chấp nhận hậu quả khi Lót chọn thung lũng sông Giô-đanh đang tốt tươi thay vì vùng đồi núi kém màu mỡ của Ca-na-an.
   Cách giải quyết mâu thuẫn với Lót không chỉ thể hiện sự thực tế và khoan dung từ phía Áp-ram mà còn là bằng chứng thêm về đức tin của Áp-ram nơi Đức Chúa Trời. Ông đã đến khu vực này theo lời kêu gọi của Đức Chúa Trời và đã được hứa rằng con cháu của ông sẽ thừa hưởng đất này. Tuy nhiên, mặc dù quyết định của ông có thể ảnh hưởng đến việc thừa kế đó, Áp-ram đã hy sinh lợi ích cá nhân để duy trì một mối quan hệ gia đình quan trọng. Trong khi sự việc này cho thấy cái nhìn đáng tin cậy về mức độ cam kết của Áp-ram với Đức Chúa Trời, nó cũng ám chỉ một khuyết điểm nghiêm trọng trong tính cách của Lót, điều mà sẽ ngày càng trở nên rõ ràng hơn.
   Sách Sáng thế ký bắt đầu câu chuyện về sự kiện này khi Áp-ram và Lót mang theo bộ tộc đông đảo của họ, cùng với các đàn gia súc và đàn chiên, ra khỏi Ai Cập và đi vào vùng Nam-phương, hay phần phía nam của Ca-na-an.

13 ¹ Áp-ram ở Ê-díp-tô dẫn vợ cùng các tài-vật mình và Lót, đồng trở lên Nam-phương. ² Vả, Áp-ram rất giàu-có súc-vật, vàng và bạc. ³ Người vừa đi vừa đóng trại, từ Nam-phương trở về Bê-tên, đến nơi người đã đóng trại ban đầu hết, ở về giữa khoảng Bê-tên và A-hi, ⁴ là nơi đã lập một bàn-thờ lúc trước. Ở đó Áp-ram cầu-khẩn danh Đức Giê-hô-va.

⁵ Vả, Lót cùng đi với Áp-ram, cũng có chiên, bò, và trại. ⁶ Xứ đó không đủ chỗ cho hai người ở chung, vì tài-vật rất nhiều cho đến đỗi không ở chung nhau được. ⁷ Trong khi dân Ca-na-an và dân Phế-rê-sít ở trong xứ, xảy có chuyện tranh-giành của bọn chăn-chiên Áp-ram cùng bọn chăn-chiên Lót. ⁸ Áp-ram nói cùng Lót rằng: Chúng ta là cốt-nhục, xin ngươi cùng ta chẳng nên cãi-lẫy nhau và bọn chăn-chiên ta cùng bọn chăn-chiên ngươi cũng đừng tranh-giành nhau nữa. ⁹ Toàn xứ há chẳng ở trước mặt ngươi sao? Vậy, hãy lìa khỏi ta; nếu ngươi lấy bên tả, ta sẽ qua bên hữu; nếu ngươi lấy bên hữu, ta sẽ qua bên tả. ¹⁰ Lót bèn ngước mắt lên, thấy khắp cánh đồng-bằng bên sông Giô-đanh, là nơi (trước khi Đức Giê-hô-va chưa phá-hủy thành Sô-đôm và Gô-mô-rơ) thảy đều có nước chảy tưới khắp đến Xoa; đồng đó cũng như vườn của Đức Giê-hô-va và như xứ Ê-díp-tô vậy. ¹¹ Lót bèn chọn lấy cho mình hết cánh đồng-bằng bên sông Giô-đanh và đi qua phía đông. Vậy, hai người chia-rẽ nhau. ¹² Áp-ram ở trong xứ Ca-na-an, còn Lót ở trong thành của đồng-bằng và dời trại mình đến Sô-đôm. ¹³ Vả, dân Sô-đôm là độc-ác và kẻ phạm tội trọng cùng Đức Giê-hô-va.

¹⁴ Sau khi Lót lìa-khỏi Áp-ram rồi, Đức Giê-hô-va phán cùng Áp-ram rằng: Hãy nhướng mắt lên, nhìn từ chỗ ngươi ở cho đến phương bắc, phương nam, phương đông và phương tây: ¹⁵ Vì cả xứ nào ngươi thấy, ta sẽ ban cho ngươi và cho dòng-dõi ngươi đời đời. ¹⁶ Ta sẽ làm cho dòng-dõi ngươi như bụi trên đất; thế thì, nếu kẻ nào đếm đặng bụi trên đất, thì cũng sẽ đếm đặng dòng-dõi ngươi vậy. ¹⁷ Hãy đứng dậy đi khắp trong xứ, bề dài và bề ngang; vì ta sẽ ban cho ngươi xứ nầy.

¹⁸ Đoạn Áp-ram dời trại mình đến ở nơi lùm cây dẻ-bộp tại Mam-rê, thuộc về Hếp-rôn, và lập tại đó một bàn-thờ cho Đức Giê-hô-va.

Đánh Bại Các Vua 

   Với việc Lót định cư gần Sô-đôm, một thành phố ở đồng bằng sông Giô-đanh gần Biển Chết, và Áp-ram định cư về phía tây tại Hếp-rôn, không xa về phía nam của Giê-ru-sa-lem hiện đại, sách Sáng thế ký cho thấy sự chuyển biến của Áp-ram từ một tộc trưởng Do Thái lang thang, chủ yếu lo lắng về việc tìm lương thực cho dân và đàn gia súc của mình, thành một chiến binh dũng cảm. Tất cả điều này xảy ra trong bối cảnh của những biến động chính trị và quân sự ở phía đông Hếp-rôn - khá xa về cả khoảng cách và tầm quan trọng so với Áp-ram.
   Trong khoảng 12 đến 15 năm, một cuộc tranh giành quyền lực đã diễn ra giữa các vua phương Đông, trong đó vua Kết-rô-lao-me của Ê-lam vẫn là người mạnh nhất. Khi năm vua trong vùng Biển Chết liên kết để chống lại liên minh phương đông, Kết-rô-lao-me tập hợp ba đồng minh của mình để thực hiện một cuộc tấn công trừng phạt vào Thung lũng Si-điêm, bao quanh Biển Chết. Không chỉ các vua của liên minh phương đông đánh bại các vua địa phương, họ còn cướp phá Sô-đôm và Gô-mô-rơ và bắt đi dân cư của những thành phố này. Trong số các con tin có cháu của Áp-ram là Lót và gia đình ông, lúc này đã định cư tại Sô-đôm.
   Khi tin về việc Lót bị bắt đến tai Áp-ram, ông nhanh chóng và vô tư phản ứng bằng cách tập hợp một lực lượng nhỏ và lên đường giải cứu người thân đang bị giam cầm. Dám thách thức một lực lượng lớn hơn nhiều gồm các binh sĩ được huấn luyện, Áp-ram và người của ông thực hiện một cuộc tấn công bất ngờ vào ban đêm, hoàn toàn đánh bại kẻ thù và giải phóng Lót cùng gia đình ông.
   Khi Áp-ram trở về từ cuộc phiêu lưu ly kỳ này, ông được vua Mên-chi-xê-đéc của Sa-lem, có lẽ là tên cổ của thành phố ngày nay được biết đến là Giê-ru-sa-lem, đón tiếp. Khi Mên-chi-xê-đéc tôn vinh lòng dũng cảm của Áp-ram bằng cách cho ông và người của ông ăn, Áp-ram đáp lại bằng cách dâng cho Mên-chi-xê-đéc một phần mười tất cả những gì họ mang theo. Hành động này sẽ được giải thích đầy đủ hơn trong các đoạn văn sau, nhưng hiện tại chỉ cần nói rằng Áp-ram công nhận Mên-chi-xê-đéc không chỉ là một vị vua mà còn là một thầy tế lễ phục vụ cùng Đức Chúa Trời chân thật và hằng sống mà Áp-ram thờ phượng.
   Sách Sáng thế ký giờ đây bắt đầu với bối cảnh dẫn đến cuộc giải cứu kịch tính của Áp-ram đối với Lót.

14 ¹ Trong đời Am-ra-phên, vua Si-nê-a; A-ri-óc, vua Ê-la-sa; Kết-rô-Lao-me, vua Ê-lam, và Ti-đanh, vua Gô-im, ² bốn vua hiệp lại tranh-chiến cùng Bê-ra, vua Sô-đôm; Bi-rê-sa, vua Gô-mô-rơ; Si-nê-áp, vua Át-ma; Sê-mê-bê, vua Xê-bô-im, và vua Bê-la, tức là Xoa. ³ Các vua nầy hiệp lại tại trũng Si-điêm, bây giờ là biển muối. ⁴ Trong mười hai năm, các vua nầy đều là chư-hầu của vua Kết-rô-Lao-me; nhưng qua năm thứ mười ba, thì họ dấy loạn.

⁵ Nhằm năm thứ mười bốn, Kết-rô-Lao-me cùng các vua đồng-minh kéo quân đến dẹp dân Rê-pha-im ở đất Ách-tê-rót-Ca-na-im, dân Xu-xim tại đất Ham, dân Ê-mim ở trong đồng-bằng Ki-ri-a-ta-im, ⁶ và dân Hô-rít ở tại núi Sê-i-rơ, cho đến nơi Ên-Ba-ran, ở gần đồng vắng. ⁷ Đoạn, các vua thâu binh trở về, đến Suối Xử-đoán, tức Ca-đe, hãm đánh khắp miền dân A-ma-léc, và dân A-mô-rít ở tại Hát-sát-sôn-Tha-ma. ⁸ Các vua của Sô-đôm, Gô-mô-rơ, Át-ma, Xê-bô-im và vua Bê-la, tức là Xoa, bèn xuất trận và dàn binh đóng tại trũng Si-điêm, ⁹ đặng chống-cự cùng Kết-rô-Lao-me, vua Ê-lam; Ti-đanh, vua Gô-im; Am-ra-phên, vua Si-nê-a, và A-ri-óc, vua Ê-la-sa; bốn vị đương-địch cùng năm.

¹⁰ Vả, trong trũng Si-điêm có nhiều hố nhựa chai; vua Sô-đôm và vua Gô-mô-rơ thua chạy, sa xuống hố, còn kẻ nào thoát được chạy trốn trên núi. ¹¹ Bên thắng-trận bèn cướp lấy hết của-cải và lương-thực của Sô-đôm và Gô-mô-rơ, rồi đi. ¹² Giặc cũng bắt Lót, là cháu của Áp-ram, ở tại Sô-đôm, và hết thảy gia-tài người, rồi đem đi.

¹³ Có một người thoát được chạy đến báo đều đó cùng Áp-ram, là người Hê-bơ-rơ. Áp-ram ở tại lùm cây dẻ-bộp của Mam-rê, là người A-mô-rít, anh của Ếch-côn và A-ne; ba người nầy đã có kết-ước cùng Áp-ram. ¹⁴ Khi Áp-ram hay được cháu mình bị quân giặc bắt, bèn chiêu-tập ba trăm mười tám gia-nhân đã tập-luyện, sanh-đẻ nơi nhà mình, mà đuổi theo các vua đó đến đất Đan. ¹⁵ Đoạn Áp-ram chia bọn đầy-tớ mình ra, thừa ban đêm xông hãm quân nghịch, đánh đuổi theo đến đất Hô-ba ở về phía tả Đa-mách. ¹⁶ Người thâu về đủ hết các tài-vật mà quân giặc đã cướp lấy; lại cũng dẫn cháu mình, là Lót cùng gia-tài người, đờn-bà và dân-chúng trở về.

¹⁷ Sau khi Áp-ram đánh bại Kết-rô-Lao-me và các vua đồng-minh, thắng-trận trở về, thì vua Sô-đôm ra đón rước người tại trũng Sa-ve, tức là trũng Vua.

¹⁸ Mên-chi-xê-đéc, vua Sa-lem, sai đem bánh và rượu ra. Vả, vua nầy là thầy tế-lễ của Đức Chúa Trời Chí-Cao, ¹⁹ chúc phước cho Áp-ram và nói rằng: Nguyện Đức Chúa Trời Chí-Cao, là Đấng dựng nên trời và đất, ban phước cho Áp-ram! ²⁰ Đáng ngợi-khen thay Đức Chúa Trời Chí-Cao đã phó kẻ thù-nghịch vào tay ngươi! Đoạn, Áp-ram lấy một phần mười về cả của giặc mà dâng cho vua đó.